

Zielony poplon wysiany po zbiorze może wydłużyć okres, w którym dżdżownice mają dostęp do pokarmu i sprzyjających warunków w glebie. Rośliny osłaniają jej powierzchnię, a ich korzenie i późniejsze resztki dostarczają materii organicznej. Nie oznacza to jednak, że dżdżownice będą aktywne przez całą zimę. Gdy gleba zamarza lub wysycha, ich aktywność spada. Najwięcej można zyskać jesienią, podczas łagodniejszych okresów zimy i wiosną.
Po zbiorze rośliny głównej pole często pozostaje bez okrywy. Jeśli nic na nim nie rośnie, do gleby nie trafiają nowe korzenie, a jej powierzchnia jest bardziej wystawiona na działanie pogody. Wysiany w tym czasie poplon wykorzystuje część okresu między plonami: pobiera składniki pokarmowe, wytwarza korzenie i osłania ziemię.
Dżdżownice nie żywią się po prostu zielonymi liśćmi rosnącymi na polu. Znaczenie mają dla nich przede wszystkim rozkładające się resztki roślinne oraz związana z nimi aktywność mikroorganizmów. Korzenie poplonu, ich obumierające fragmenty i masa roślinna pozostawiona po zakończeniu uprawy tworzą kolejne źródła materii organicznej. Dzięki temu przerwa między uprawami nie musi być przerwą w dostarczaniu pokarmu organizmom glebowym.
Okrywa roślinna ogranicza też bezpośrednie oddziaływanie pogody na powierzchnię gleby. Nie zastąpi odpowiedniej wilgotności ani nie ochroni dżdżownic przed silnym mrozem, lecz może pomóc utrzymać środowisko bardziej przyjazne ich aktywności wtedy, gdy temperatura na nią pozwala. To właśnie oznacza „wydłużenie czasu pracy dżdżownic”: stworzenie im lepszych warunków poza sezonem uprawy głównej, a nie pobudzenie ich do nieprzerwanej pracy zimą.
Praca dżdżownic ma znaczenie dla gleby. Przemieszczając się i pobierając materię organiczną, tworzą kanały oraz mieszają materiał roślinny z glebą. Poplon wspiera ten proces pośrednio, zapewniając dopływ materii organicznej i okrywę. Nie należy jednak traktować liczby dżdżownic jako jedynego miernika wartości poplonu: rośliny okrywowe pomagają również chronić glebę i zatrzymywać składniki pokarmowe między uprawami.
W przeglądzie badań poplony w większości analizowanych przypadków zwiększały liczebność dżdżownic, choć wyniki dotyczące ich biomasy i różnorodności były mniej jednoznaczne. Odnotowane wzrosty liczebności mieściły się w szerokim przedziale od 11 do 535 osobników na metr kwadratowy. Tak duża rozpiętość pokazuje, że nie istnieje jeden wynik, którego można oczekiwać po wysianiu poplonu na własnym polu.
Znaczenie ma również czas stosowania okrywy. W jednym z opisanych doświadczeń wprowadzenie koniczyny białej do ciągłej uprawy pszenicy wiązało się z podwojeniem biomasy dżdżownic po trzech latach. W innym żyto ozime uprawiane w systemie ciągłej uprawy kukurydzy zwiększyło ich liczebność o 175%. To przykłady z określonych systemów, a nie obietnica podobnego wzrostu po każdym poplonie.
W trzyletnim badaniu prowadzonym w Irlandii najniższą średnią biomasę dżdżownic stwierdzono na poletkach pozostawionych bez roślinności zimą. Wynik wzmacnia argument za utrzymywaniem okrywy, ale nie dowodzi, że każdy gatunek czy każda mieszanka zadziała równie dobrze. Na dżdżownice wpływa jednocześnie pogoda, stan gleby i sposób prowadzenia uprawy.
Zacznij od terminu, w którym pole będzie wolne po zbiorze, oraz od tego, co planujesz wysiać wiosną. Poplon musi mieć warunki do wzrostu, aby wytworzyć okrywę i korzenie. Późny siew ogranicza czas na rozwój roślin; z kolei wybór gatunku, który utrzyma się do wiosny, oznacza konieczność zaplanowania zakończenia jego uprawy przed następnym zasiewem.
W badaniach dotyczących dżdżownic pojawiają się zarówno zboża, takie jak żyto ozime, jak i rośliny motylkowe, na przykład koniczyna. Nie ma jednak jednego gatunku najlepszego dla wszystkich pól. Przy wyborze liczą się miejscowe warunki, wilgotność, dostępny czas wzrostu oraz to, czy poplon ma pozostać żywy przez zimę, czy przede wszystkim wytworzyć okrywę i resztki roślinne przed nadejściem mrozów.
Mieszanka może być uzasadniona, gdy chcesz połączyć różne cechy roślin, ale nie jest automatycznie lepszym wyborem dla dżdżownic. Przegląd badań nie wykazał, by mieszanki z reguły zwiększały ich liczebność bardziej niż poplony jednogatunkowe. Zamiast dobierać jak najwięcej składników, lepiej wybrać rośliny, które mają szansę dobrze rosnąć na danym stanowisku i pasują do następnej uprawy.
Poplon potrzebuje wody do wzrostu, a dżdżownice do aktywności. Te potrzeby zwykle się uzupełniają, ale podczas suszy mogą pojawić się ograniczenia. Rośliny pobierają wtedy wodę z gleby, więc sama obecność zielonej okrywy nie gwarantuje dżdżownicom korzystniejszych warunków.
Pokazuje to doświadczenie polowe, w którym jesienią pod niektórymi poplonami uprawianymi bez nawadniania stwierdzono mniej dżdżownic niż na wilgotniejszych poletkach bez roślin. Autorzy wskazali wilgotność gleby jako ważny czynnik wpływający na wynik. Nie jest to argument przeciw poplonom, lecz przypomnienie, że reakcja dżdżownic zależy od warunków wodnych. Na stanowisku narażonym na niedobór wody warto brać pod uwagę zarówno korzyść z okrywy, jak i zapotrzebowanie poplonu na wodę.
Również zimą zielony kolor pola nie mówi wszystkiego o aktywności organizmów glebowych. Jeśli ziemia jest zbyt zimna lub zamarznięta, dżdżownice ograniczają aktywność niezależnie od tego, co rośnie na powierzchni. Korzyść z poplonu ujawnia się przede wszystkim wtedy, gdy warunki znów pozwalają im żerować, a w glebie i na jej powierzchni dostępna jest materia organiczna.
Sam wysiew to dopiero część pracy. Sposób postępowania z roślinami po wzroście oraz intensywność uprawy gleby mogą mieć znaczenie dla dżdżownic. W praktyce warto połączyć cztery decyzje:
Ograniczenie orki jest istotne, ponieważ dżdżownice korzystają ze stabilniejszego środowiska i dostępnych resztek roślinnych. Zestawienie badań wskazuje, że w systemach bezorkowych ich liczebność może być od dwóch do dziewięciu razy większa niż przy uprawie konwencjonalnej. Nie znaczy to, że rezygnacja z orki jest możliwa lub równie korzystna w każdym gospodarstwie. Pokazuje natomiast, dlaczego warto patrzeć na poplon razem z całym sposobem prowadzenia gleby.
Poplon może mieć także wartość wtedy, gdy wzrost liczby dżdżownic nie jest wyraźny. Rośliny pobierają składniki pokarmowe w okresie, gdy pole bez okrywy byłoby bardziej narażone na ich straty. Przywoływana w przeglądzie globalna synteza badań wskazuje, że poplony mogą ograniczać wymywanie azotanów w porównaniu z pozostawieniem pola bez roślin. Skala tego efektu zależy jednak od warunków i systemu uprawy.
Jeśli chcesz ocenić, czy wybrane rozwiązanie służy dżdżownicom, obserwuj pole dłużej niż przez jeden sezon. Zwracaj uwagę nie tylko na ich obecność, lecz także na to, czy poplon rzeczywiście tworzy okrywę, ile pozostawia resztek i w jakich warunkach wilgotnościowych rośnie. Tak łatwiej odróżnić efekt roślin od wpływu suchej jesieni lub sposobu uprawy gleby.